Presentación de "A utilidade do inútil"

A colección Ágora do selo FAKTORÍA K, que reúne obras enfocadas á reflexión e ao pensamento crítico, vén de incorporar un novo título: A UTILIDADE DO INÚTIL, de Nuccio Ordine. Con motivo da participación do autor na segunda edición das xornadas internacionais Compostela Dialogues in Higher Education, organizadas polo Grupo Compostela de Universidades, Nuccio Ordine presentará A UTILIDADE DO INÚTIL o vindeiro xoves 24 de setembro, ás 19:00 horas, na Facultade de Filosofía da Universidade de Santiago.

A UTILIDADE DO INÚTIL, traducido ao galego por Carlos Acevedo, é un manifesto que reúne citas e reflexións colleitadas por Ordine ao longo da sua traxectoria como profesor e investigador. Está estruturado en tres partes: unha primeira sobre a útil inutilidade da literatura e a achega de personaxes do eido da cultura; outra que trata a repercusión da lóxica do beneficio no ámbito do ensino, da investigación e das actividades; e por último, unha mostra de clásicos que tiveron efectos destrutivos na dignitas hominis, a través da “ilusión da riqueza” e da “prostitución da sabedoría”.

Nuccio Ordine rexeita a actual ditadura do beneficio e do utilitarismo, que invadiu todos os aspectos da vida. O autor propón reflexionar sobre a importancia daqueles coñecementos que aparentemente non producen beneficios materiais, malia que nesta sociedade global só se considera útil aquilo do que se obtén unha contraprestación. Ante a crise do sistema, A UTILIDADE DO INÚTIL reivindica que -agora máis que nunca- precísanse coñecementos que nutren o espírito e procuran o ben común, o respecto, a solidariedade e a paz. Un manifesto que chama a loitar contra a corrupción causada polo diñeiro e polo poder.

Nuccio Ordine (Calabria, 1958) é profesor, filósofo e experto no Renacemento e na figura do pensador Giordano Bruno. Actualmente imparte clases de Literatura Italiana na Universidade de Calabria e colabora co Centro para o Estudo do Renacemento Italiano da Universidade de Harvard e da Fundación Alexander von Humboldt, entre outras institucións académicas europeas. É autor de varios libros que foron traducidos e publicados en numerosos países. Entre as distincións que recibiu figuran o Premio Rombiolo, o de Cabaleiro da Lexión de Honra e Comendador da Orde ao Mérito da República Italiana. Escribe periodicamente no diario Corriere della Sera.

Na seguinte entrevista realizada o pasado mes de xullo, da que se publicou un fragmento no xornal Sermos Galiza, Nuccio Ordine xustifica a pertinencia e a necesidade deste libro, ao tempo que reflexiona sobre os desafíos actuais no contexto internacional.  Dende KALANDRAKA, agradecemos o interese da xornalista cultural Carme Vidal, autora do cuestionario, e a colaboración de Rochana Bassi na tradución das palabras do autor.

Nuccio Ordine

«Só o saber pode facilitarche unha conciencia crítica»

Carme Vidal: Os manifestos son textos que nacen cun obxectivo. O seu libro persegue a vontade de defender a filosofía e outros saberes humanísticos e científicos? Están nunha situación de perigo que fai urxente ese manifesto?

Nuccio Ordine: Creo que estamos nunha situación de perigo. Cada vez máis, na nosa sociedade, conta só o beneficio. Como imos decatarnos de cando algo é útil e de que é considerado inútil? Chega con ver os balances dos gobernos. Cando os gobernos elaboran os orzamentos, os recortes caen sobre cousas que consideran inútiles. E onde se recorta? Pois recórtase na escola, na universidade, na investigación científica, nas excavacións arqueolóxicas, nas bibliotecas, nos conservatorios e nos grandes arquivos de Estado. É dicir, en todas as cousas que non dan un beneficio económico inmediato. Cousas que, finalmente, considéranse inútiles. Por iso o manifesto é un berro de alarma, unha chamada á defensa. Temos que reaccionar e temos que intentar impedir que esta ideoloxía nefasta poida destruír estes saberes, considerados inútiles, como a literatura, a música, a filosofía, a arte… Todo o que significa cultura en xeral… A escola, a educación, a universidade. Porque, en cambio, son saberes dos que a humanidade ten necesidade.

CV: Que razóns teríamos para asinar este manifesto que é “A utilidade do inútil”?

NO: Pois hai tantísimas razóns, e están á vista de todos. Se imos continuar por este camiño, acabaremos por desertizar o espírito e por crear unha humanidade deshumanizada. Temos simplemente que ver o que sucede ao noso arredor. A falta de humanidade e a violencia son a miúdo fillas da ignorancia. Todos estamos asistido aos tráxicos sucesos destes tolos fundamentalistas que, con martelos neumáticos, destruían as áreas arqueolóxias e os monumentos que son Patrimonio da Humanidade. O froito desta violencia non se discute. É o feito de que aquelas persoas son ignorantes; non saben que ese patrimonio non ten nada que ver coas súas loucuras fundamentalistas.

Por outra parte, é necesario dicir que toda esta concepción que nós temos hoxe da educación e da universidade, por desgraza, vén posta a proba pola dura lóxica utilitarista. Refírome a que a mesma linguaxe corrompeu a escola e a universidade. É posible que un estudante que se matricula na universidade as dúas primeiras palabras coas que entra en contacto sexan créditos (universitarios) e prazos? É posible transformar o proceso educativo nunha lóxica de tipo empresarial? Estes son os motivos polos que deberiamos asinar unha defensa dos saberes inútiles.

Recórtase na escola, na universidade, na investigación científica, nas excavacións arqueolóxicas, nas bibliotecas, nos conservatorios e nos grandes arquivos de Estado… En todas as cousas que non dan un beneficio económico inmediato

Pero a mesma argumentación serve tamén para a ciencia. Cada vez máis déixase de financiar a investigación de base. Hoxe en día as Admnistracións Públicas dinlles á universidade e aos grandes centros de experimentación: buscade diñeiro para financiar as vosas investigacións. Pero se unha multinacional financia unha investigación universitaria é normal que logo queira un produto, e que o queira tamén en tempos moi breves.

Sen embargo, os grandes descubrimentos que revolucionaron a Historia da Humanidade naceron de investigacións teóricas que, se un naquel momento preguntara a quen as realizaba para que servían, respondería que non servían para nada. Por exemplo, todos dicimos que Marconi inventou a radio, pero Marconi non inventaría nada de nada se antes ca el non estiveran Maxwell e Hertz cos seus estudos sobre as ondas electromagnéticas, que foron as que lle abriron a Marconi a posibilidade de facer os descubrimentos que fixo. Se alguén lles tivera preguntado a Maxwell  e a Hertz para que servían as cousas que estaban facendo, responderían -con moita inxenuidade- que para nada.

Por iso digo que se non seguimos adiante coa investigación de base, se non cultivamos eses saberes que son considerados inútiles, como a música, a arte, a filosofía, a literatura, estamos desertizando a humanidade e imos construír unha humanidade deshumanizada.

Se non seguimos adiante coa investigación de base, se non cultivamos eses saberes que son considerados inútiles, como a música, a arte, a filosofía, a literatura, estamos desertizando a humanidade

CV:  Cal é entón a función hoxe, poñamos por caso, da “filosofía”?

NO: A función da filosofía é, como dicía Aristóteles, fundamentalmente a de facer entender que o saber, o coñecemento, ‘non serve’, non ten unha utilidade inmediata. Que quere dicir ‘non serve’? Que non é servil, que o coñecemento non é servo de ninguén.

Nun mundo coma o noso, no que un mozo que ten que matricularse na universidade ou no instituto, a primeira cousa que che pregunta é “para que me vai servir o latín ou o grego”? Ou “para que me vai servir a literatura ou a filosofía”? Fronte a estas preguntas, un pode responder exactamente como faría Aristóteles: que estes saberes non serven para un obxectivo servil, senón que o obxectivo que teñen é facernos ser homes e mulleres libres, capaces de dicir non; homes e mulleres anticonformistas.

Porque só o saber pode facilitarche unha conciencia crítica e, por tanto, unha capacidade de poder afrontar as cousas do presente e propoñer novas solucións.

O elemento creativo é un elemento fundamental e importante, por iso as asignaturas humanísticas teñen que potenciarse

CV:  Vostede é moi crítico coas reformas dos planos de estudo que cercenan a presenza das humanidades. A LOMCE que se está a impoñer no noso sistema educativo é unha delas. Como convencería a un goberno para que mude esa dirección no ensino?

[NOTA: A LOMCE non existe en Italia, é un tema español. Preguntáronlle con referencia á nova modificación da Lei de Educación en italia, que propón o goberno de Matteo Renzi e que é coñecida dende o goberno como a ‘buona escuola’. Pero a óptica de modernización desta lei é similar á LOMCE porque as liñas vertebrais díctanas os informes Pisa]

NO: Está claro que o que nós teriamos que facer é ver as alternativas que toman os países tecnoloxicamente máis avanzados. Pensemos en Corea do Sur, que nestes momentos está facendo un grande investimento nas ciencias humanas. Por que? Porque en Corea do Sur entenderon ben que o progreso científico e tecnolóxico está indisolublemente ligado a un aspecto importante do pensamento, que é a creatividade. Se nós non incrementamos a creatividade, se nós non incentivamos a ‘curiositas’ dos estudantes, e se formamos técnicos especialistas soamente en micro-temas, para resolver un micro-problema, é normal que o progreso que acadaremos será un progreso fortemente limitado.

Mesmo os economistas decatáronse de que, na actualidade, fronte aos escenarios cambiantes do mercado, un economista recén licenciado que recibira unha formación máis ríxida, terá máis dificultades para entender os cambios deste mercado, fronte a un licenciado en Linguas Clásicas.

Non é casualidade que nas universidades de Oxford e de Cambridge os licenciados atopen traballo sen problemas na City [de negocios] de Londres,  onde se prefire a estes licenciados, que non a aqueles que saen das grandes escolas de Economía. O elemento creativo é un elemento fundamental e importante, por iso as asignaturas humanísticas teñen que potenciarse.

En toda Europa os partidos que vencen son racistas e xenófobos; defenden no seu programa a expulsión dos estranxeiros porque sosteñen os seus líderes que veñen a roubarnos o diñeiro

Como explicaba Einstein, o drama é que a escola e a universidade non deben formar soamente profesionais; deben formar sobre todo persoas libres, que teñan capacidade de raciocinio, que poidan pensar coa súa propia cabeza. Neste sentido, Eisntein, un dos maiores científicos da Historia da Humanidade, di que para poder facer ciencia é necesario que haxa persoas cultas e curiosas; non fala de especialistas. Con estes argumentos que estou dando, abondaría para facer entender que, se queremos aumentar a curiosidade e a creatividade, e por tanto, incrementar a capacidade de adaptación aos escenarios cambiantes e  repentinos, necesitamos mentes creativas e elásticas.

CV:  A sociedade está xa demasiado contaxiada desa “lóxica dos beneficios”. Podemos camiñar cara un futuro no que o éxito non se mida en euros?

NO: Por desgraza, hoxe o verdadeiro éxito está ligado ao diñeiro. A ‘dignitas hominis’, sen embargo, non se mide coa conta bancaria. A ‘dignitas hominis’ mídese coa capacidade que os seres humanos teñen para abrazar os grandes valores: a xustiza, a solidariedade e a tolerancia. Se hoxe vemos o que está sucedendo en Europa; esta idea de facer diñeiro, de perseguir o diñeiro, está desencadeando unha forma de egoísmo terrible. De tal maneira que en toda Europa os partidos que vencen son racistas e xenófobos, é dicir, partidos que defenden no seu programa a expulsión dos estranxeiros. Porque sosteñen os seus líderes que veñen a roubarnos o diñeiro. Argumentos que non son verdade, pero que a xente que neste momento sofre a crise económica, non é quen de comprender. Así que estes partidos cobardemente desencadean a guerra dos pobres contra os pobres, aproveitándose do sufrimento.

O valor da solidariedade e da tolerancia está presente na literatura, na filosofía e na música. Os fermosísimos experimentos feitos por Daniel Barenboim, que puxo xuntos nunha orquestra a israelís e a palestinos; ou ben o experimento do mestre Claudio Abbado en Venezuela, onde tantos nenos das favelas destinados a converterse en delincuentes, chegaron a ser excelentes intérpretes. A música é algo que pode irmandar, ao igual que a literatura, a cultura e os clásicos.

Hai que pensar nos grandes valores que nos unen, que son valores culturais

Penso, por exemplo, que cando lemos a Shakespeare en España, en Italia ou en Grecia, Shakespeare non é inglés, senón que pertence a cada un de nós. Cando lemos a Homero, xa non é grego. Cando lemos a Dante e a Petrarca non son italianos. Son eses grandes valores que te fan entender as raíces comúns dunha Europa que é a Europa da cultura. Por tanto, é moi importante evitar reducir todo ao proveito económico e ao diñeiro. O que hai que facer, en cambio, é pensar nos grandes valores que nos unen, que son valores culturais.

CV:  Vostede fala da “barbarie” do útil que chega a afectar ás relacións sociais e personais. Como loitar contra o imperio do utilitarismo?

NO: É suficiente con ler as análises feitas por Eugène Ionesco nunha pasaxe que cito no meu libro. Cal é o retrato do home moderno? O home moderno corre, o home moderno non ten tempo. Os únicos esforzos que fai o home moderno dedícaos a facer diñeiro. É unha fermosa imaxe metafórica de Ionesco ver as persoas que deben acadar unha meta, pero xa non son quen de ver nada que se lles cruce polo camiño. Nesta visión do mundo, por desgraza, os nosos movementos, xestos e pensamentos están exclusivamente dominados pola idea de acadar o útil, de facer algo a cambio de algo. Palabras como gratuíto ou desinteresado, son palabras que saíron do noso vocabulario… Pero nós non podemos vivir sen o gratuíto, sen o desinteresado. Non podemos vivir sen a beleza ou sen a harmonía.

Cando me refiro á idea de ir escoitar un concerto, non serve para nada. Dende logo, non serve para facernos gañar diñeiro. Pero esa música fainos vibrar no máis íntimo, probablemente terá sobre nós un efecto extraordinario, axudaranos a ser máis humanos. Pero sobre todo, axudaranos a cultivar a beleza; e o fermoso apreciámolo non porque nos dea diñeiro, senón porque é femoso en si mesmo.

A escola e a universidade son ocasións para intentar seren mellores

CV:  O saber fainos mellores, afirma. O obxectivo das Universidades é entón facer boas persoas?

NO: Por desgraza, actualmente, as universidades e as escolas teñen unha consideración empresarial. E cal é o significado de empresa? Significa que hai un xerente, un presidente, un rector, que deben conseguir cadrar as contas e, sobre todo, deben achegar unha serie de servizos para acadar o obxectivo que os clientes desta empresa perseguen. E quen son os clientes? Os estudantes. Dá a sensación de que matricularse na universidade ou na escola dependa da obtención dun diploma ou dunha licenciatura que é necesario adquirir.

Cada ano, o primeiro día de clase, pregúntolles aos meus alumnos do primeiro ano: por que viñestes á universidade? Intento que os meus estudantes entendan que á universidade non se vén a sacarse unha licenciatura; que á escola e ao instituto non se matricula un para sacarse un diploma. A escola e a universidade son ocasións para intentar seren mellores. Logo, quen consegue realmente ser mellor é normal que obterá mellores resultados. E é normal que terá un posto de honra na sociedade, pero porque terá mellorado. Pero se un vén á escola ou á universidade co obxectivo final de obter un diploma ou unha licenciatura, estaremos corrompendo os rapaces dende o principio, e estarémolos corrompendo no inicio da súa experiencia vital.

Nós non temos necesidade dunha escola-empresa. Sobre todo porque o concepto de escola-empresa é perigoso: por exemplo, se mañá o rector dunha universidade comproba que nunha materia, unha lingua moi importante como o sánscrito, só ten dous estudantes, o rector dirá -segundo unha lóxica de empresa- que non pode permitirse o luxo de pagar un profesor con só dous estudantes, e eliminará a asignatura de sánscrito. Se logo resulta que só hai dez estudantes de grego, o que tamén fará será eliminar a asignatura de grego. Se quedan trece de latín, tamén se eliminará o latín… E así sucesivamente.

A lóxica empresarial non se pode aplicar ao saber

 

Pero isto significará que dentro de cen anos, cando morran os últmos que coñecían o sánscrito, o grego e o latín, teremos un mundo de ignorantes onde ninguén sexa quen de ler unha inscrición cando haxa un descubrimento arqueolóxico.

Así que un ten que entender que a lóxica empresarial non se pode aplicar ao saber, porque se esa cátedra de sánscrito ten dous estudantes, temos a obriga moral de seguir mantendo vivo o sánscrito. E fomentar o estudo desta lingua aínda que só haxa dous ou tres estudantes.

O deber da escola non é preparar individuos en serie, persoas que repitan coma loros as mesmas cousas,  como parecen pretender as últimas reformas lexislativas. Nós, en cambio, o que temos é necesidade de crear individuos libres, heréticos, que se alonxan da senda oficial. Cando digo herético dígoo na acepción etimolóxica do termo en grego (αἱρετικός): o que elixe, o que é quen de dicir que non, o que é quen de entender. Para facer isto temos que tomar un camiño completamente oposto.

Temos é necesidade de crear individuos libres, heréticos, que se alonxan da senda oficial

Aquí refírome ao ultimo proxecto de Lei do goberno italiano que considera que os mozos teñen que especializarse xa a partir da Secundaria. Coa va ilusión de que desta forma introduciranse no mundo do traballo. É unha gran estupidez. Dobregar a escola ás necesidades temporais do mercado laboral é unha batalla perdida dende o inicio porque, cando finaliza o ciclo formativo dunha persoa despois de dez anos, a tendencia do mercado terá cambiado completamente.

Nuccio Ordine

CV:  Outórgalle ao coñecemento a condición de resistencia fronte á corrupción. Interesa por iso a quen se aproveita do poder non fomentalo?

NO: Creo que a corrupción non se pode combater só coas leis. As leis axudan, pero a corrupción só se pode combater formando os mozos e as mozas na adopción dos grandes valores que manteñen viva a sociedade. Antes facía mención a eles: a xustiza, a solidariedade humana, a tolerancia. Se só formamos mozos e mozas no culto ao diñeiro, é normal que logo, quen se atope nunha situación de poder, se aproveite deste poder para deixarse corromper.

Se vemos o que está sucedendo hoxe, cando nos din que xa non hai diñeiro abondo para a educación, a cultura, o teatro… É unha gran mentira.  O Tribunal de Contas italiano dinos que gastamos 60 mil millóns anuais en corrupción e 180 mil millóns en evasión fiscal. Bastaría simplemente con formar personas de ben para ter un dos países máis ricos do mundo. Se tiveramos persoas que non roubaran e que pagaran os impostos, non necesitaríamos facer ningún recorte. Teriamos os miles de millóns necesarios para intentar darlle osíxeno á cultura e para intentar formar novas xeracións pendentes do ben común, que é o que hoxe realmente falta; porque o egoísmo é o inimigo do ben común.

A corrupción só se pode combater formando os mozos e as mozas na adopción dos grandes valores que manteñen viva a sociedade

CV:  Nese sentido, os recortes na educación e na cultura atentan contra o propio concepto de democracia?

NO: Non hai dúbida. O discurso que pronunciou Victor Hugo na Asamblea Xeral francesa no século XIX é tremendamente actual; parece que o escribira onte. Victor Hugo di que, precisamente nos momentos de crise económica, e dos valores, e da moral, coma os que estamos vivindo nos nosos días, é cando os recursos para a escola e para a universidade teñen que redobrarse, non recortarse. Victor Hugo dános a  entender que o crecemento cultural significa automaticamente crecemento cultural, e crecemento da civilización e da democracia, porque son cousas que van unidas, unha é consecuencia da outra.

Nun mundo egoísta, no que cada un pensa en si mesmo e na súa propia familia exclusivamente, é normal que os vínculos de solidariedade e de democracia se perdan e se disolvan dentro do propio país. É o que está sucedendo en Europa en relación ao tema da inmigración: que deixaron soa a Italia e que o resto dos países non cumpren co seu deber é un tema evidente.

CV: Que efecto ten aplicar esa primacía do utilitarismo ao sistema educativo?

NO: Na miña opinión, a función da educación perde a súa esencia. Pérdese o valor universal do saber, e a  súa función social. A educación serve, sobre todo, para que os mozos e as mozas entendan que máis aló da nosa experiencia persoal e intransferible, que máis aló do país no que vivimos, existen grandes valores universais que debemos asumir e interiorizar.

Co diñeiro pódese mercar todo, agás o saber, que esixe un esforzo persoal que ninguén pode facer no teu lugar

Os filósofos do Renacemento foron un grande exemplo no que estou dicindo. Giordano Bruno dicía: “Para o verdadeiro filósofo, calquera territorio é a súa patria”. Cal é a miña patria? A miña patria é o lugar onde podo filosofar en liberdade, onde podo pensar como home libre. E sen embargo, Giordano Bruno firmaba os seus libros como “il nolano”: quere dicir que estraba moi ligado á sua cidade natal, Nola, nas proximidades de Nápoles. E aquí está a clave do que digo: reivindicar as propias raíces sen perder de vista o universal. O feito de que somos cidadáns de Europa e do mundo.

CV: Que non se poidan comprar outórgalle un poder revolucionario e resistente ao saber?

NO: Estou convencido de que si. Polo menos, por tres boas razóns: o saber é unha forma de resistencia ao utilitarismo.

A primeira razón é aquela que, practicamente os que nos dedicamos ao ensino, vivimos coa nosa experiencia: en cada esquina do mundo prodúcese cada día un pequeno milagre. O milagre é que eu podo entrar na clase e podo ensinar o teorema de Pitágoras sen perdelo. Que significa isto? As leis do mercado son leis nas que sempre hai unha perda e un beneficio. Se vou mercar un coche, perdo o diñeiro e levo un coche. Quen me vende o coche, perde o coche pero colle o diñeiro do coche. No saber, en cambio, non só se enriquece quen recibe, senón tamén quen dá. Porque un profesor que ensina durante toda a súa vida aprende dos seus estudantes. Así que, a lóxica do mercado resulta completamente anulada dentro deste milagre que é a transmisión do saber; que é o ensino.

Os grandes filósofos entenderon a diversidade de linguas e de culturas, de comidas, de vestiarios, como unha riqueza, non como un obstáculo

A segunda razón é que co diñeiro pódese mercar todo, agás o saber, o coñecemento. O saber esixe un esforzo persoal que ninguén pode facer no teu lugar. Se queres coñecer e aprender, tes que pasar por ese esforzo ineludiblemente. Aínda que chegue o xeque máis rico do mundo e me diga: “Profesor, voulle facer un cheque en branco e vostede fai de min unha persoa culta”, sería imposible abrirlle a cabeza para introducirlle nela o saber, se el non quere facer o esforzo. O diñeiro non compra o saber, por tanto, podemos dicir que o saber é unha forma de resistencia.

O terceiro exemplo, que é o mais fermoso, ofrécenolo un Premio Nobel: o dramaturgo irlandés George Bernard Shaw. Imaxinemos que dous mozos galegos saen da casa cada un cunha mazá. Chegan á escola, intercambian as mazás e volven pola tarde á casa cunha mazá. Mudemos agora de escenario. Imaxinemos dous mozos galegos que saen da casa cada un cunha idea. Chegan á escola, intercambian as ideas, e volven á casa pola tarde cada un con dúas ideas. Isto quere dicir que o saber non empobrece a ninguén, máis ben enriquece sempre a todos os actores do saber.

CV: Os seus argumentos, serían válidos tamén para a defensa de culturas minorizadas, tamén no ensino? A globalización está a levar non só ao imperio do “útil” senón tamén, no ámbito cultural, á primacía dunha cultura única que acaba tamén co saber?

NO: Dende logo. Moitos pensadores sentiron horror ante a perspectiva de ter un mundo monolingüe. Un mundo cunha soa relixión, un mundo cunha única cultura. Un mundo dese tipo sería perigoso. Porque non existiría a dialéctica, nin a pluralidade, nin o intercambio, nin a discusión. En cambio, os grandes filósofos entenderon a diversidade de linguas e de culturas, de comidas, de vestiarios, como unha riqueza; non como un obstáculo para o crecemento da humanidade. Esta é a razón pola que hai que defender as linguas e as culturas. É moi importante porque só a diversidade pode darnos a perspectiva dun mundo diverso, plural, aberto e rico no que nós aprendemos a base de confrontarnos cos demais.

É a vella Europa da cultura a que agora, a Europa das bancas e das finanzas, está matando

CV: Estase a falar da posibilidade de que Grecia saia da UE e volvemos a un tempo no que o sistema monetario é o que impera. Fronte iso, vostede defende que unha Europa sen Grecia sería impensábel, xa que os saberes occidentais teñen as súas raigames na lingua e a civiliación gregas.

NO: Esta danza á que asistimos dende hai meses sobre Grecia explica ben ás claras o fracaso de Europa. Hoxe parece que Europa teña só un parámetro para incluír o excluír os seus membros: quen paga a débeda ou quen non a paga. Non importan outros parámetros. Ninguén se pregunta se sería posible imaxinar unha Europa sen Grecia. Na miña opinión, sería imposible imaxinar unha Europa sen Grecia. Todo o que facemos, todas as nosas discusións, todos os termos conceptuais que manexamos, funden as súas raíces na cultura grega.

Temos unha débeda enorme cara a Grecia; independentemente de que Grecia fora administrda por políticos corruptos; non ten nada que ver.

A vara de medir non pode ser soamente o pago da débeda.  Unha europa sen Grecia, sen Italia, sen España,  ou sen Portugal, por se non tiveran pagado a débeda, non sería Europa . Daquela, cando é que se constrúe Europa coma unha verdadeira Europa? En que momento? No Renacemento xa existía unha Europa da cultura. Erasmo saía de Rotterdam para publicar os seus libros en Venecia, Suiza, Inglaterra; e o mesmo facían Giordano Bruno e Tommaso Campanella. Os grandes filósofos europeos consideraban o espazo europeo como un territorio de intercambio, de encontros e desencontros sobre os máis variados temas culturais. Por tanto, Europa non é un concepto ligado ao sistema bancario, ás finanzas ou aos intercambios comerciais. A Europa da cultura existe dende hai moitísimos séculos. E é esta vella Europa a que agora, a Europa das bancas e das finanzas, está matando.

Coido que apoiarse neses antigos modelos pode servir de inspiración para cambiar de ruta nun momento no que se navega a ollo, no que se perdeu o sentido dun obxectivo, porque faltan os valores que inspiraron a Unión Europea.

"A utilidade do inútil", de Nuccio Ordine (Faktoría K)

 


"Migrar": José Manuel Mateo & Javier Martínez Pedro (Faktoría K)

En este Día Mundial de la Población, nuestro homenaje es para “Migrar“, un hermoso libro de José Manuel Mateo y Javier Martínez Pedro, construido en formato acordeón.
Se lo dedicamos especialmente a aquellas personas -y en particular a los niños y niñas- que, como los protagonistas de esta obra, arriesgan su vida en el penoso y peligroso tránsito de su país de origen a otro, donde esperan tener un futuro sin miseria, sin guerra, sin persecución… Un futuro digno, en libertad, con derechos, con educación…
Ilustrado con la técnica artesanal del papel amate, esta obra ganó el Premio Nuevos Horizontes de la Feria del Libro de Bolonia y el Premio García Cubas en la Feria del Libro de Antropología e Historia de México.


Laura Forchetti junto a la higuera de la casa de Miguel Hernández.

Las chicharras abren la noche

caramelos desenvueltos

papelitos

anoto mi secreto

la lechuza pestañea en el cable…

En esta noche de San Juan, la noche más mágica del año, nos envolvemos de oscuridad y misterio con los versos de “Donde nace la noche“, la obra por la que Laura Forchetti recibió el VII Premio Internacional Ciudad de Orihuela de Poesía para Niños; un poemario ilustrado por María Elina Méndez.

“Donde nace la noche” nos transporta a la costa sur bonaerense, a la llanura pampeana, o a cualquier lugar bajo un hermoso cielo estrellado, abierto a la contemplación de la luna y las constelaciones.

La autora trajo un pedazo de ese maravilloso cielo austral cuando viajó a Orihuela para recoger el galardón y visitar a los escolares de la ciudad natal de Miguel Hernández. Al desplegar su Pequeño Universo Portátil brillaron con fuerza ‘las tres Marías’ que habitan en el lejano cinturón de Orión…

Laura Forchetti y el Pequeño Universo Portátil.

Este primer poemario infantil de Laura Forchetti -galardonado con el VII Premio Internacional Ciudad de Orihuela- desprende lirismo y sensibilidad. Es un canto a la naturaleza, con Emily Dickinson como fuente de inspiración, por su talento para captar el alma de los seres vivos y de la materia inerte que nos rodea.    

El ritmo de estas composiciones combina el verso libre y la asonancia, haciendo de la lectura una experiencia de sosiego y serenidad. Sus personajes dialogan entre sí y comparten sus pensamientos, que llegan al público en forma de intensas metáforas visuales, mientras la oscuridad va cediendo espacio a la luz de la mañana; una luz que viaja cíclicamente y nos permite percibir una visión global del mundo y del cosmos.

Las ilustraciones de María Elina Méndez destacan por su sencillez, con el lápiz como principal herramienta expresiva. Sutiles y delicadas en el uso del color, son imágenes de tono bucólico, que otorgan protagonismo al medio natural y completan la vivencia sensorial a la que invitan los poemas, en su tránsito de la noche al día, de las sombras a la claridad.

Laura Forchetti recibe el VII Premio Ciudad de Orihuela.

Acto de entrega del VII Premio Internacional Ciudad de Orihuela de Poesía para Niños, con la concejal de Educación, Rosa Martínez, el alcalde de Orihuela, Monserrate Guillén, y el director de KALANDRAKA, Xosé Ballesteros.

Laura Forchetti recibe el VII Premio Ciudad de Orihuela.

Intervención de Laura Forchetti en el acto de entrega del VII Premio Internacional Ciudad de Orihuela de Poesía para Niños:

Dice Rainer María Rilke:

Para escribir un solo verso, es necesario haber visto muchas ciudades, hombres y cosas; hace falta conocer a los animales, hay que sentir cómo vuelan los pájaros y saber qué movimiento hacen las flores al abrirse por la mañana. Es necesario poder pensar…en días de infancia cuyo misterio no está aclarado aún;…en mañanas al borde del mar, en la mar misma, en mares, en noches de viaje que volaban muy alto y temblaban con todas las estrellas…

Es necesario tener recuerdos –añade, y también: Es necesario saber olvidarlos cuando son muchos, y hay que tener la paciencia de esperar que se vuelvan…que se conviertan en nosotros, sangre, mirada, gesto…hasta entonces no puede suceder que en una hora muy rara, del centro de ellos, se eleve la primera palabra de un verso.

Un plan bello y estricto para la poesía, para el primer verso, nos propone RIlke. Disponerse a esa exigencia, a la humilde espera, al trabajo paciente. Aprendizaje de poetas siempre incompleto, siempre inacabado, siempre empezando otra vez.

Viaje a lo desconocido para encontrar lo nuevo –como quería Baudelaire.

Donde nace la noche –sus versos breves, llenos de preguntas y asombro- nació de esa búsqueda, a partir de la contemplación y del amor.

 

La primera imagen fue el cometa.

Era enero, estaba en mi pueblo, al sur de la llanura pampeana. El cometa había aparecido primero en las noticias de la televisión y luego en el cielo. Aprendimos a buscarlo y encontrarlo.

Estuvo varios días colgado al oeste del patio de casa.

Si caminábamos un poco más allá, hasta la última calle, línea que separa pueblo y campo, se extendía de arriba abajo, casi hasta tocar el pasto, la tierra seca del verano.

Era una marca de tiza sobre el cielo, como cuando se pasa la tiza de lado sobre el pizarrón, una marca porosa, ancha, deshaciéndose.

Tal vez de ahí vino el primer verso: Se deshizo la cola del cometa.

Una espera ver un cometa de papel de cigarrillos recortado perfecto sobre la cúpula de nuestro mundo, pero no. Era una marca larga, leve, una mancha blanca que cruzaba sobre nuestras cabezas.

Mi pueblo está tan cerca del mar, se extiende la llanura hasta tocar el agua. El mismo horizonte perfecto: mitad tierra y mitad cielo. Nada se interpone, nada corta esa línea curva. Podés ponerte a girar y siempre, cuando abrís los ojos, estás en el centro de la esfera, parada en el centro del mundo.

Por eso, cuando fuimos a la playa buscamos el cometa, al oeste – el mar del que hablo ocupa el sur exacto.

Ahí estaba, cometa colgado sobre el borde del mar.

 

Ahhh! siempre vuelvo a pensar en eso.

¿Cuántos años tengo que esperar su regreso? ¿Cuántas veces en la vida vendrá hasta mi pueblo el cometa?

-Vuélvete paloma, dice un verso de San Juan de la Cruz, un ruego de amor…lo repito, mi ruego de amor al cometa.

 

Recuerdo las noches del cometa, en el campo y en la playa. Íbamos a buscarlo con niñas y niños de la familia, con amigas, con vecinos, nuestro verano del cometa. (McNaught)

 

De esas imágenes nació Donde nace la noche, en el mareo de mirar los pequeños secretos de la oscuridad. –Mirar con los ojos marea- dice el poeta Roberto Juarroz -que atravesó sus años de infancia en mi pueblo- Mirar con los ojos marea.

O la copla que repetía mi maestra Mirta Colangelo:

Mirar la luna es la fiesta

que al alma da más consuelo

¡Y lo poquito que cuesta

alzar los ojos al cielo!

 

De alzar los ojos al cielo nacieron estos poemas y de compartir las excursiones nocturnas con mis hijos, con mi sobrina.

Andar atenta en compañía de niñas y niños enseña a mirar, a recuperar la curiosidad, el asombro y la sabiduría.

Todo se vuelve como recién aparecido sobre el mundo, todo puede ser pregunta y cada pregunta despierta a una filosofía primera, iniciática.

Y la noche es lugar privilegiado. Fascinación y misterio. Atravesarla es siempre una aventura. También para quienes ya somos grandes. Acostumbrados a la luz eléctrica, al permanente resplandor que un poco más cerca o más lejos ofrecen las ciudades, los faroles, las autopistas, casi hemos perdido la noción de la noche; la oscuridad real en la que se cuentan las estrellas, se descubre la senda de la Vía Láctea, las chicharras, el ir y venir de las olas, el brillo de la espuma, el cometa.

Todo lo que habita la noche.

Y también la noche como territorio de lo peligroso. Suspendida la vista, acostumbrados a la iluminación completa, la noche se puede volver espacio de miedo.

Nuestros ojos desacostumbrados a la penumbra, nuestros oídos aturdidos por los sonidos de la civilización – la noche se vuelve un zoom sobre nuestros sentidos, todo se amplía, se intensifica, se abre en mundos habitados por seres de todas las formas. Reino de la imaginación. ¿Cómo no va a haber sirenas en ese mar infinito? Sirenas dispuestas a extender la mano cuando cae una estrella fugaz, un anillito del deseo desde el cielo.

¿Dónde cae? ¿Dónde cae? -La primera pregunta ante la estrella fugaz.

Que se deshace en el aire, que es un meteorito y no una estrella, que lo que cae son restos apagados, piedras grises –restos de la luz- lo sabremos antes o después, pero la pregunta estará siempre volviendo, el juego, la poesía.

Los ojos de la noche ven la estrella, los deseos, la sirena que no duerme.

A ese asombro primero dediqué mi libro, a ese misterio. Y no por desprecio de la verdad y la ciencia, que me parecen tan poéticas y misteriosas como la imaginación más rica. Si no como homenaje a ese primer contacto con las cosas, con el mundo, homenaje a la poesía como forma privilegiada de conocimiento.

Vuelvo a citar a mi coterráneo Roberto Juarroz:


“La poesía es una vía irregular, no ortodoxa del conocimiento, unido en ella a la visión y la imaginación. Es una metafísica instantánea como escribió Bachelard y a la vez, mantiene los ojos abiertos hacia el misterio, condición esencial. Y enriquece o aumenta ese misterio, como si fuera un don o un fundamento”.

 

Juarroz conservó como un tesoro sus años de infancia en mi pueblo, decía:

 

En mi niñez en Dorrego, en aquella niñez en que mi madre me hamacaba en un árbol que todavía está en la estación y que ayer descubrimos que se llama árbol del cielo, nada menos. En mi niñez es como si se hubieran dado por anticipado todas las cosas que después iban a venir, a través de los silencios, los pájaros, los horizontes, el campo, la apertura, todo eso que es el placer en la vida. Es decir que antes de hacer el pan con la harina ya estaba hecho el pan sin la harina.

En la poesía lo sintetizo en un verso que es:

Mi niñez que era pan anterior a la harina…

 

Mi niñez que era pan anterior a la harina –cómo podríamos decir eso sin la poesía, cómo decirlo mejor que con ese verso del poeta.

 

Es a través de la poesía como podemos volver a acercarnos a nuestros ojos de niños, mis ojos de niña. Ahí está el amor: el amor que teje entorno. La infancia propia con sus juegos y sus palabras que vuelve a través de los juegos y las palabras de otras niñas y niños.

Recuerdo una fotografía en el mar –hay muchas- tenía tres o cuatro años, toco el agua, hundo los dedos en la arena, sonrío. A la distancia, todavía me reconozco en esa foto y parece que siempre está repitiéndose.

 

Recuperar eso que Rilke llama el misterio de los días de infancia que aún no está aclarado, que no se aclarará, develará nunca del todo

Volver a descifrar el mundo en clave poética: ardor de la belleza, mirada estupefacta, hallazgo de las palabras mágicas –constelación, lucero, viento norte, golondrinas. Palabras escuchadas, sostenidas con la mano abierta, puestas en la boca como golosinas, pronunciadas como si fuera la primera vez.

¿Cómo se llama? ¿Cómo se dice? ¿Me lo escribís?

 

Develación que en los poemas hacen Violeta y Vittorio atravesando el tiempo desde el atardecer a la mañana. La elección de Violeta y Vittorio como protagonistas de la aventura quiso ser un homenaje a esas primeras amistades de infancia, a ese crecer junto a otro/otra que es nuestro espejo y nuestro revés, territorio de la amistad en donde aprendemos qué cosa es el alma humana.

 

Donde nace la noche es también un deseo y una esperanza, la fe en la poesía como lenguaje capaz de abrir la realidad al infinito, de mostrarnos la pequeñísima huella del escarabajo en la arena o el ojo de Saturno, el miedo que nos obliga a cerrar los ojos y la valentía de esperar mirando el cielo, para no olvidar que somos hijas e hijos de las estrellas, hechos de su misma materia o – como dice vuestro, nuestro querido Miguel Hernández:

 

Para crecer atento

Sólo al silbo del cielo.

 

Y para cerrar estas palabras, lo más importante: decir gracias.

La primera intensa emoción es estar aquí en Orihuela.

La palabra Orihuela –ya que estamos reunidos por la palabra- me lleva hasta mis 11/12 años, me lleva hasta los discos de vinilo que escuchábamos con mi hermana, al amor que nos nació a los poetas que cantaba Joan Manuel Serrat, a Machado, a Hernández, a Lorca que descubrimos entonces también.

Pero mi hermana Perla y yo estábamos enamoradas especialmente de Miguel, de Miguel Hernández. Un amor cargado de ideas románticas en torno a la vida y a la poesía. El niño yuntero, Las nanas de la cebolla, Para la libertad – que aunque no entendíamos del todo sabíamos que era un himno.

Después vinieron los años oscuros en mi país, prohibidas las canciones y las poesías, los libros enterrados para salvarse del fuego. Hubo que esperar que amaine –como se dice en mi tierra, en el campo. Y entonces comprendimos los poemas de Hernández en toda su grandeza y su verdad atravesada por el dolor y la injusticia.

Serrat volvió en el 83 y también volvió Hernández. Nos compramos una antología de Losada, tapa verde, que nos leímos una a otra tantas veces. Pero ahora, era otro el amor al poeta, menos romántico pero mucho más humano, con sus raíces en las palabras libertad, pueblo, futuro.

No abandonamos nunca ese amor a Hernández, por eso cuando me anunciaron el premio la llamé a mi hermana Perla para contarle: es en Orihuela, la tierra de Hernández, ahí! Compartimos esa emoción como un sueño.

Y aquí estoy, por eso ¡Gracias!!

Gracias al Ayuntamiento de Orihuela que cada año rinde homenaje a su poeta animando a otras otros poetas a seguir creyendo en la poesía, y eligiendo a la infancia como destinataria, ojos nuevos manos nuevas para el mundo.

Gracias al Señor Alcalde, Monserrate Guillén; a la Concejalía de Educación -a Rosa Martínez- por su amabilidad y entusiasmo; gracias a Fuensanta Mazón por ocuparse de los detalles con cuidado especial.

Gracias al jurado del premio María Jesús Jabato, Antonio Rubio, Alvaro Giménez, Rosa Martínez otra vez y Xosé Ballesteros, que generosamente destacaron mis poemas.

Gracias a Faktoría K, a todo el equipo: Xosé Ballesteros, Manuela Rodríguez, Silvia Pérez Tato, Paz Castro por el trabajo amoroso y detallista en la edición y el armado del libro. Cada mail que intercambiamos mostraba enorme respeto, cuidado en cada detalle, atención y entusiasmo por el poemario.

Gracias a Belén Sáez y David Lacal que nos recibieron en Madrid.

Gracias también por elegir a María Elina Mendez para ilustrarlo.

Y gracias a María Elina por sus ilustraciones, por darle imagen a los personajes de los poemas, por mostrarnos a Violeta y Vittorio con sus ojos alzados a la noche, sus manos juntando tesoros, sus juegos entre peces y plantas.

Escolares de Orihuela recitaron los poemas de “Donde nace la noche”

 Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche". Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche".

Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche". Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche".

Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche". Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche".

Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche". Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche".

Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche". Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche".

Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche". Escolares de Orihuela recitan "Donde nace la noche".

“Donde nace la noche es un tributo a la soledad de aquellos que no son conscientes todavía de que existe tal sensación de naufragio. Los niños asumen la soledad, respiran la ausencia de los recuerdos y de la vida que aún tienen por delante porque su naturaleza así lo impone y esa realidad es un don. Esa ignorancia inexorable invita a Forchetti a construir una atmósfera inquietante, hermosamente recreada en animales y otros elementos de la naturaleza, siempre bajo el auspicio de la noche”.

Manuel García, profesor y escritor, en el blog De lectura obligada.

Laura Forchetti firma ejemplares de "Donde nace la noche".

Laura Forchetti firma ejemplares de "Donde nace la noche".

Con el equipo del Departamento de Educación de Orihuela.

“La noche suele aparecer en los libros para niños como tema recurrente, aunque siempre relacionada con el momento de irse a dormir, un ritual que puede estar ligado al miedo a la oscuridad o al momento especial que siempre supone que un adulto se siente en la cabecera de la cama a leer un cuento. De esta manera, la noche como tal queda sin explorar, porque lo que importa al fin y al cabo es lo que ocurre por las noches, esas pequeñas ceremonias que clausuran el día y la oscuridad que es inherente a ella, aunque generalmente vista desde un punto de vista negativo”.

Juan Senís, profesor y crítico, en el blog Dulce Pepinillo

Visita al CEIP Villar Palasí e inauguración de la biblioteca del centro

Visita al CEIP Villar Palasí de Orihuela.

Visita al CEIP Villar Palasí de Orihuela.

Visita al CEIP Villar Palasí de Orihuela.

Visita al CEIP Villar Palasí de Orihuela.

Inauguración de la Biblioteca del CEIP Villar Palasí de Orihuela.

“Emily Dickinson es una de mis poetas predilectas. Su poesía me resulta cercana, como de una vieja amiga. Sus conversaciones con la naturaleza, su ojo telescópico –para usar una adjetivación que le pertenece- atrapa los misterios y los coloca en los versos como si fueran hechos simples y cotidianos. Acepta ese misterio y lo habita. Nunca deja de preguntarse y de investigar, pero con la conciencia permanente de que la verdad es provisoria y tornasolada”.

Laura Forchetti, entrevistada por Juan Senís en el blog Dulce Pepinillo

Inauguración de la Biblioteca del CEIP Villar Palasí de Orihuela.

Inauguración de la Biblioteca del CEIP Villar Palasí de Orihuela.

Visita al CEIP Jesús María San Isidro

Visita al CEIP Jesús María San Isidro.

Visita al CEIP Jesús María San Isidro.

“Donde nace la noche no es un libro infantil al uso, sino un recorrido poético evocador y sutil, un poemario altamente lírico, sin que ello implique la ausencia de alguno de los rasgos definitorios de la poesía para niños: la narratividad, presente en el diálogo entre Violeta y Vittorio, protagonistas de la obra; o la transparencia de los textos, fáciles de comprender por los lectores menos avezados”.

María Jesús Jabato, escritora, en su página web

Visita al IES Gabriel Miró, con el profesor Álvaro Giménez

Visita al IES Gabriel Miró de Orihuela.

Visita al IES Gabriel Miró de Orihuela.

Visita al IES Gabriel Miró de Orihuela.

“La poesía de Laura Forchetti se remansa, establece un camino que nos conduce a la luna, al mar, a los planetas, a la espuma, a los caracoles y a los escarabajos. Es una poesía que traza el plano de un tesoro: el de la noche. Para conocerlo no hace falta ser pirata, sino persona sensible, que sepa escuchar y observar. Solo así se nos concederá el deseo de ver como teje la araña su tela de rocío, la tela del cometa o el lecho plateado de los peces”.

Anabel Sáiz Ripoll, profesora y crítica, en el blog Voces de las dos orillas

La visita de Laura Forchetti a Orihuela finalizó en el museo de murales al aire libre de San Isidro

 Laura Forchetti en el Museo de murales al aire libre del barrio de San Isidro.

“Muy bonito el texto, salpicado de vocablos del otro lado del Gran Mar, que nos abre caminos bien amplios donde el lenguaje -bajo una misma lengua- se cuela felizmente entre las culturas, pensamientos y emociones de lugares diferentes”.

Ana Nebreda, maestra, en el blog Biblioabrazo


O selo editorial FAKTORÍA K DE LIBROS vén de lanzar a primeira entrega do seu boletín informativo, Club de lectura. Pódese ler en formato impreso, nunha publicación de 8 páxinas, ou en versión dixital na páxina web de KALANDRAKA e mais no BLOG K.

Club de lectura xorde nun momento no que, como expón o seu editorial, a lingua galega está “condenada a desaparecer” se deixa de falarse. Un aliciente para seguir estimulando a saúde do noso idioma é o enorme caudal de grandes obras da literatura universal que hai editadas en galego, dispoñibles nas bibliotecas do país, “verdadeiros espazos de culto, porque nelas mora permanentemente a cultura”. A colección Narrativa K, que neste ano sumará 25 títulos, contribúe facer máis vizoso o noso sistema literario, a enriquecer as posibilidades para que os lectores e os usuarios das bibliotecas públicas ou escolares teñan un punto de encontro ao abeiro dos libros.

Este Club de Lectura bota luz sobre a obra e a figura de escritores como George Orwell ou Cormac McCarthy, Bernardo Atxaga ou Milena Agus; afonda na traxectoria de John Boyne a través das palabras do propio autor; e comparte as impresións do público sobre un dos best-séller de Eric-Emmanuel Schmitt.

Ademais, conta coas colaboracións do escritor Agustín Fernández Paz, do tradutor Carlos Acevedo, do crítico Ramón Nicolás e da profesora Gracia Santorum, que conta a súa experiencia como dinamizadora cultural e mediadora en diversos clubs de lectura.

Como xanelas abertas ao mundo, as páxinas deste boletín chegan agora aos centros de ensino, e ás librarías para informar, sensiblizar e comprometer os seus destinatarios, os lectores, no coidado do nos patrimonio oral e escrito. Está aberto aos comentarios, dúbidas e suxestións dos receptores, que poden contactar no correo clubdelectura@faktoriakdelibros.com

– Dispoñible en formato PDF

 


"Donde nace la noche" en el ESPACIO KALANDRAKA

Celebramos el Día de la Poesía y la llegada de la primavera con la escritora argentina Laura Forchetti, que presentará su poemario “Donde nace la noche” (VII Premio Internacional Ciudad de Orihuela de Poesía para Niños), ilustrado por María Elina Méndez.


"Donde nace la noche", de Laura Forchetti, ilustrado por María Elina.

Entrega del VII Premio Ciudad de Orihuela

La entrega del VII Premio Internacional Ciudad de Orihuela de Poesía para Niños se celebrará mañana martes, 17 de marzo, a las 19:00 horas en el centro cultural La Lonja. La ganadora del certamen, Laura Forchetti, ha venido desde Buenos Aires para recoger el galardón y presentar su poemario, publicado con el título “Donde nace la noche”.

En el acto de entrega del premio participarán alumnos y alumnas del IES Gabriel Miró y de los colegios Villar Palasí, La Aparecida, Miguel Hernández, La Murada, La Matanza, Jesús María de San Isidro y Virgen de la Puerta, que recitarán sus poemas.

Laura Forchetti aprovechará su estancia en Orihuela para visitar tres centros escolares -Gabriel Miró, Jesús María de San Isidro y Villar Palasí- para compartir con los niños y niñas su experiencia literaria. En este último acompañará a la comunidad educativa en la inauguración de su biblioteca.

 

Laura Forchetti también será la invitada especial del ESPACIO KALANDRAKA de Madrid este sábado a las 12:00 horas, para presentar “Donde nace la noche”, su primer poemario para público infantil.

 


Presentación de "Leviatán" na libraría Versus de Vigo.

O artista vigués Ramón Trigo presentará este venres 6 de marzo, ás 20:30 horas, o seu último libro, “Leviatán”, galardoado co Premio Lazarillo de Álbum Ilustrado 2012 e publicado no selo Faktoría K. A presentación, na Libraría Versus de Vigo, tamén contará coa participación de Xosé Amoedo, do colectivo A Madriña Asociados, e do director de KALANDRAKA, Xosé Ballesteros. O propio Ramón Trigo fará unha intervención artística sobre a obra presentada.

Ambientado no mar, “Leviatán” narra unha historia novidosa e enigmática con referencias ao “Moby Dick” de Herman Melville e a textos bíblicos do “Libro dos Salmos”. No fondo, é un traballo cunha importante carga simbólica, xa que reflicte a complexa relación entre os seres humanos e a natureza, advertindo contra as graves agresións que sofre o noso planeta que, malia todo, continúa o seu cíclico devir.

Ramón Trigo, autor de "Leviatán".

Dende o punto de vista artístico, “Leviatán” destaca pola forza e pola expresividade das ilustracións, representadas cunha paleta de cores básica e trazos esquemáticos. A multiplicidade de planos e de perspectivas suxire un plantexamento cinematográfico na sucesión das imaxes, ao acompañar o ritmo da lectura. Ramón Trigo non escatima en metáforas visuais e sorprendentes xogos humorísticos nun único e desacougante escenario: o océano.

A nivel literario, trátase dunha historia con estrutura circular, a base de frases breves e descritivas. En conxunto, “Leviatán” destaca polo misterio co que atrapa a atención dos lectores, partícipes das peripecias da tripulación dun barco na súa ardua persecución dunha enorme balea, como alegorías do mundo e dos seus insensibles habitantes.

Esculturas e debuxos de Ramón Trigo baseados en "Leviatán"

Ramón Trigo iniciou a súa traxectoria artística como ilustrador e debuxante de cómic en xornais e revistas especializadas. As súas primeiras obras pictóricas datan da década dos 80; dende entón ilustra libros para varias editoriais e realiza exposicións, ademais da súa faceta como escultor.

A súa obra presentouse en países como Alemaña, Bélxica, Lituania, Italia e Portugal. Foi incluído na selección The White Ravens. Entre os galardóns recibidos figuran o Premio Arte Xoven Galego, os premios de álbum ilustrado infantil Cidade de Alacante e Cabildo de Gran Canaria, e o Premio Lazarillo. Ademais de “Leviatán”, en KALANDRAKA ten publicado tamén o álbum infantil “O pirata pata de lata“.

"Leviatán", de Ramón Trigo.


O tradutor e escritor Isaac Xubín, que vén de plasmar en galego -dende o éuskaro- as composicións poéticas de Joseba Sarrionandia recollidas na súa primeira antoloxía “Tempo de exilio“, foi entrevistado no Diario Cultural da Radio Galega. É a segunda experiencia de Xubín coa obra deste poeta vasco, trala publicación do libro “Alén da fronteira“, polo que foi  galardoado co Premio Lois Tobío da Asociación Galega de Editores.

Seguen a continuación algunhas das súas impresións sobre esta obra:

“O reto foi máis ben persoal, no sentido de que eu dediqueime a estudar euskera por xente como Sarrionandia, a quen xa lera antes de marchar alí nalgunha tradución ao español. O reto era traballar co mito que supoñía para min traducir a unha persoa que me influíra para cambiar de país e animarme a aprender unha lingua estranxeira”.

“O documento co que traballei estaba cheo de anotacións, suxestións, referencias de todo tipo -culturais e históricas- sobre os textos. Máis aló das complicacións propias dun código lingüístico, todo foi moi sinxelo e ameno para min, tanto como tradutor e como creador”.

“A poesía de Joseba Sarrionandia está chea da súa experiencia vital; para alguén que tivera a experiencia de vivir fóra do seu país e do seu contexto de familia e de amigos durante un tempo longo, será moi sinxelo sentirse  identificado cos versos de Sarrionandia. Ao mesmo tempo, calquera persoa que tivese adquirido certo compromiso con calquera causa tamén vai sentir moi de preto as palabras de Sarrionandia; non só a nivel do que significa o compromiso, senón tamén as derrotas, as pequenas vitorias e os pasos que van sucedendo no proceso”.

“Sarrionandia é un autor incómodo; a proba de que é incómodo é que nos chega aos galegos moitísimos anos despois de que el empezase a publicar e de que xa se convertese nun mito, en todos os sentidos. O feito de que nos chegue tarde é porque, para determinadas elites, Joseba Sarrionandia é incómodo, o que di non son cousas que se adoiten escoitar ou ler na nosa sociedade e están contadas dun xeito bastante directo. Calquera persoa que se achegue ao libro de Joseba Sarrionandia e aos seus versos, vai atopar algo que non está afeito a atopar, por iso creo que é aire fresco”.

[A propósito das palabras de Isaac Xubín nunha entrevista realizada por Xesús Manuel Piñeiro para Sermos Galiza]

Alén da fronteira foi un primeiro paso desa valentía por parte da editorial ante a escaseza de recursos vascos básicos na lingua e na literatura galega, polo que tomaron en consideración facer unha pequena escolma de poetas vascos para achegalos ao galego. Ao ver como era a poesía de Joseba Sarrionandia, xurdiu estoutro proxecto de “Tempo de exilio”.

Isaac Xubín presentou “Tempo de exilio” na Libraría Cartabón de Vigo, xunto con Luís Rei Núñez, director da colección Tambo e autor do poemario “Estrela do norte“.

Isaac Xubín e Luís Rei Núñez na Libraría Cartabón.

Isaac Xubín e Luís Rei Núñez na Libraría Cartabón.

Isaac Xubín e Luís Rei Núñez na Libraría Cartabón.

Isaac Xubín e Luís Rei Núñez na Libraría Cartabón.

Isaac Xubín e Luís Rei Núñez na Libraría Cartabón.

Isaac Xubín e Luís Rei Núñez na Libraría Cartabón.

[Isaac Xubín e Luís Rei Núñez, con Maribel Tato e Gonzalo Pérez, da Libraría Cartabón]

Á presentación de “Tempo de exilio” na Libraría Cartabón asistiu o profesor e crítico Ramón Nicolás, autor dun artigo sobre esta obra, publicado no Caderno da Crítica:

“Repousa nos seus versos, antologados polo propio poeta, un espello inevitable do seu propio percorrido vivencial, unha sorte de cartografía persoal, dalgún xeito tamén colectiva, a través da que se posibilita un diálogo, espido e intenso, consigo mesmo pois o exilio é tamén silencio e o poema serve para rompelo, mais tamén se artella unha conversa ricaz con outras voces da literatura de todos os tempos, onde non faltan chiscadelas explícitas coas voces de Manuel Antonio, Méndez Ferrín ou Celso Emilio Ferreiro por falarmos dalgunhas do noso sistema literario ou esa alofonía presente nalgúns textos escritos directamente en portugués”.


"Tempo de exilio", de Joseba Sarrionandia (tradución, Isac Xubín). Tambo, Faktoría K.

Cunha vida de novela, lecturas caudalosas e un insubornable compromiso coa lingua milenaria da nación, Joseba Sarrionandia ofrécenos aos galegos a primeira escolma da súa poesía que se publica nunha lingua distinta do éuscaro orixinal. Os lectores de “Tempo de exilio” poden achegarse así, en edición bilingüe, a unha obra marcada polo peso dunha conciencia en rebeldía e polos refuxios atopados á beira dos grandes nomes da modernidade literaria.

Desde o rigor metálico e a ductilidade sentimental, e grazas a versións de músicos como Laboa, Ordorika ou Oskorri, a poesía que se presenta nesta antoloxía fai tamén parte da banda sonora do devir máis recente do pobo vasco; sen deixar de ser un mapa de terras alleas e un álbum de instantes imborrables.

Estes versos resumen unha longa odisea persoal iniciada por volta de 1985 e vixente ata hoxe mesmo, case tres décadas despois. O resumo, por tanto, de toda unha vida lonxe…

Isaac Xubín verque ao galego as composicións de Joseba Sarrionandia, a quen xa traducira na antoloxía dos sete poetas vascos “Alén da fronteira”; un traballo polo que Xubín recibiu o Premio Lois Tobío 2012 da Asociación Galega de Editores.

O tradutor de “Tempo de exilio” será un dos participantes no recital de mañá xoves na Libraría Cartabón de Vigo.

Dende un punto calquera do mapamundi, Joseba Sarrionandia será un espectador a distancia na presentación do seu libro. Na actualidade, o seu único achegamento posible aos lectores é a través da entrevista que lle fixo o director da colección Tambo, Luís Rei Núñez.

-Que liñas caracterizan a poesía vasca das promocións posteriores a Gabriel Aresti?

Nos anos da década de 1960 tivemos bos autores soitarios como Jean Mirande ou Gabriel Aresti, á marxe da poesía tradicional, cando a literatura en lingua vasca emerxía da censura franquista. Despois veu a poesía cantada de Ez dok hamairu, que popularizou toda a nosa tradición poética dende a Idade Medía até o máis vangardista, porque o repertorio de Mikel Laboa, Xabier Lete ou Benito Lertxundi vén ser unha antoloxía da historia da poesía vasca, interpretada con criterios actuais. Creo que para a miña xeración, que tivo prohibida a lingua vasca na escola, foi unha alfabetización tardía na nosa propia cultura e así, coa oficialización da lingua nas escolas, puidemos asentar a base da proliferación de lectores dos anos 80, conformándose ese espazo de comunicación. Nese novo contexto, xunto coas transformacións de todo tipo, a poesía atopou un ámbito de resonancia urbano e empezou a facer crónica das vivencias da xente de moitos xeitos diversos.

-En que corrente se sitúa vostede?

Pois non o sei, non me gustan os estereotipos e, no noso país, coma en calquera outro lugar onde houbo conflito, adoitouse etiquetar os escritores para desprezalos e relegar a súa obra. A min puxéronme etiquetas diferentes: ‘esteticista’ púxome un; ‘militante’ púxome o outro; pero coido que polo xeral son bastante falsas esas etiquetas. A miña intención coa poesía é facer da nosa lingua un espazo habitable, e hai moito que facer nese sentido, de xeito que me sinto un humilde artesán que fai o que pode nese traballo comunal.

-O acabado formal do poema, é secundario ante a proposta discursiva?

Eu creo que todo vai xunto e non se pode separar, salvo que se queira facer unha análise de texto de antemán. Non teño ningunha présa por publicar e corrixo abondo. Quizais hai textos que nacen con facilidade. Ás veces, o texto aparentemente espontáneo é o que máis elaboración esixe.

“A miña intención coa poesía é facer da nosa lingua un espazo habitable, e hai moito que facer nese sentido, de xeito que me sinto un humilde artesán que fai o que pode nese traballo comunal”

-Que criterio guiou a súa selección para a antoloxía coa que agora se presenta ante os lectores galegos?

Na primeira parte hai textos da primeira colección de poemas, despois veñen algúns textos do cárcere, pero a meirande parte do libro está composto por textos escritos no exilio, entre 1985 e 1995, que se publicaron en 1995 nun volume titulado Hnuy illa nyha majah yahoo.

-Como se traduciría do éuscaro?

Non é lingua vasca, senón a dos houyhnhnms, das viaxes de Gulliver, cando a asemblea equina expulsa ao yahoo da illa e un amigo equino despídeo dese xeito dende a beira do mar, algo así como dicir: ‘Que te vaia ben, homiño’ ou, traducido doutra maneira, ‘Coidate, que non é doado este mundo en que vivimos’. Na parte final do libro recóllense letras que canta Ruper Ordorika no seu disco Memoriaren mapan.

-Este libro é produto de trinta anos de exilio. Está cerca o regreso?

Agardo que si, pero xa sabes que ás veces non hai cousa máis difícil ca volver a casa.

"Tempo de exilio", de Joseba Sarrionandia (tradución, Isac Xubín). Tambo, Faktoría K.

-Inclúe poemas en portugués e algunhas referencias galegas. De onde nace esa aproximación e coñecemento?

A min, cando era novo, abraiábame a prosa de Alvaro Cunqueiro en castelán, que lía, se non me trabuco, nunha revista que se chamaba Destino, e por esa porta entrei ás fantasías bretoas, onde estaban Merlín e Orestes, de xeito que intentei lelo en galego e entón coñecín a Castelao, a Anxel Fole, a Celso Emilio Ferreiro. Para min, converteuse nun lema aquilo de “lingoa proletaria do meu pobo, fáloa porque sí, porque me gosta, porque me peta e quero e dame a gaña…”

-Que lle dicía o poema?

Pois, cando cheguei á Universidade, xa morrera Franco e empezábase a levantar a postergación da lingua vasca, pero tiñamos que xustificar o seu uso rebuscando razóns sociopolíticas ou mesmo máis sublimes, como se un tivese que desculparse por falar a súa propia lingua. É coma se o dono lle esixise ao escravo unha argumentación académica de por que quere a liberdade: pois porque me dá a gana e non teño que demostrarche nada, e menos a ti que me impides esa liberdade. Parécenme pura xustiza poética os insultos aos opresores e aos seus socios dese poema, un canto á liberdade e á libre decisión. Lembro a imaxe de Jemmy Button, que desembarcou do HMS Beagle para quedarse en Tierra de Fuego cos seus paisanos espidos, deixando desconcertado a Charles Darwin.

“Entre as literaturas galega, catalá e vasca creo que hai unha simpatía de sempre e, porén, tamén unha distancia e un descoñecemento”

-Traduciu algo do galego ao éuscaro?

No cárcere seguín a ler literatura galega e abraiáronme os mundos de Xosé Luís Méndez Ferrín, por exemplo. En 1980 coincidín en Carabanchel con algúns presos galegos. En Puerto de Santa María mesmo traducín algúns poemas para un libriño que Koldo Izaguirre publicou nunha edición bilingüe. Creo que se titulaba Poemas náufragos e eran textos de Manoel Antonio, Luís Amado Carballo, Álvaro Cunqueiro, Aquilino Iglesia, Luís Pimentel, Luís Seoane, Celso Emilio Ferreiro e Manuel María. Despois perdín o contacto desde hai trinta anos apenas teño novas da literatura galega.

-Como lle soan os seus poemas en galego?

Pois moi ben, a min o galego e o portugués sempre me soaron como a música.

 -Cre abondo o diálogo entre las literaturas peninsulares?

Vexo que se publican en éuscaro libros de Sergi Pamies, Joan Margarit, Sechu Sende, Iolanda Zúñiga. . . Gerardo Markuleta acaba de publicar antoloxías de poesía e de prosa catalás, no último libro de Otamendi vexo incluso un poema escrito directamente en galego: vexo os autores vascos moi abertos á relación coas outras culturas. Tamén se publican textos vascos en catalán e en galego, coma este mesmo libro… Entre as literaturas galega, catalá e vasca creo que hai unha simpatía de sempre e, porén, tamén unha distancia e un descoñecemento, porque acontece coma nas típicas relacións coloniais, que Guinea, Angola e Mozambique apenas tiñan relacións senón através da metrópoli, onde se implantan os valores e os estereotipos hexemónicos e xeralmente son hostiles ao que lles poida presentar un conflito. Xurdiron medios que facilitan a través da Internet establecer vencellos horizontais máis directos, pero hai que saber saír da corrente hexemónica, algo que non sempre adoita ser cómodo. As linguas minoritarias sempre terán que facer un esforzo para facerse oír.

[Eñaut Elorrieta interpreta o poema titulado ‘Geografia’]

[Ruper Ordorika interpreta ‘Martin Larralde’]

-A que atribúe a frecuencia coa que moitos músicos vascos se inspiraron nos seus poemas?

Supoño que un atopa escrito por outro algo que dalgún xeito quixera dicir.

-Cara onde sente que camiña a súa voz poética?

Pois segue buscando palabras que axuden a ver mellor, o que non sempre se consegue, porque, como dicía Joubert, os vidros ensombrecen e iso non facilita que se vexa mellor.

 

Recital poético na Libraría Cartabón.


Laura Forchetti, ganadora del VII Premio Ciudad de Orihuela.

LA ARGENTINA LAURA FORCHETTI HA GANADO EL VII PREMIO CIUDAD DE ORIHUELA DE POESÍA PARA NIÑOS CON LA OBRA “BUENOS DÍAS – MEDIANOCHE”

La escritora argentina Laura Forchetti ha sido la ganadora del VII Premio Internacional Ciudad de Orihuela de Poesía para Niños con la obra presentada con el lema Buenos días – medianoche. Al certamen, convocado por la Concejalía de Educación del Ayuntamiento de Orihuela y el sello FAKTORÍA K, de KALANDRAKA, se han presentado 159 originales enviados desde 14 países. El poemario galardonado se publicará en marzo de 2015 y la autora recibirá 5.000 euros.

El jurado del VII Premio Internacional Ciudad de Orihuela se ha referido a Buenos días – medianoche como “un ejercicio de contemplación de la noche que rezuma lirismo y poesía verdadera”. Asimismo, ha destacado que se trata de una obra “sosegada, de verso abierto y muy sugerente, que destila momentos de intensa emoción”. Sus composiciones, pobladas de “hallazgos, sorpresas e imágenes”, discurren con una “cadencia suave y pequeñas asonancias”, según ha justificado el jurado en su decisión, acordada por unanimidad.

Laura Forchetti (Coronel Dorrego, provincia de Buenos Aires, 1964) es maestra y especialista en retardo mental y estimulación temprana. Se ha formado como animadora a la lectura y la escritura en el ámbito de la literatura infantil. Coordina talleres literarios para niños y adultos en Buenos Aires. Ha publicado los libros de poemas “Temprano en el aire” (2012), “Cartas a la mosca” (2010) y “Cerca de la acacia” (2007). También es autora de “Un objeto pequeño” (2010), junto con la artista plástica Graciela San Román. Ha participado en varias antologías poéticas.

De los 159 poemarios candidatos al premio, 121 son de procedencia española: del resto del mundo se han presentado obras llegadas desde Argentina, Chile, Costa Rica, Ecuador, Cuba, Uruguay, Bolivia, México, EEUU, Alemania, Bélgica y Hungría.

Reunión del jurado del VII Premio Ciudad de Orihuela.

Por otra parte, entre los trabajos finalistas, el jurado ha recomendado -por su “calidad literaria”- La hormiga que quiso ser letra, de José Antonio Ramírez Lozano (Badajoz, 1950).

El jurado ha estado formado por la concejal de Educación de Orihuela, Rosa Martínez, la ganadora del Premio Ciudad de Orihuela en la edición de 2013, María Jesús Jabato, el poeta Antonio Rubio, el escritor y profesor Álvaro Giménez, y el director de Kalandraka, Xosé Ballesteros, con el técnico de Educación de Orihuela, Manuel Ferrer, en calidad de secretario.

Ya son seis los poemarios publicados con las obras ganadoras del Premio Internacional de Poesía para Niños Ciudad de Orihuela: “El secreto del oso hormiguero”, de Beatriz Osés, ilustrado por Miguel Ángel Díez; “Ciudad laberinto”, de Pedro Mañas, con ilustraciones de Silvina Socolovsky; “Los versos del libro tonto”, de Beatriz Gimenez de Ory, con la propuesta estética de Paloma Valdivia; “Palabras para armar tu canto”, del mexicano Ramón Suárez Caamal, ilustrado por su compatriota Cecilia Rébora; “El idioma secreto”, de la chilena María José Ferrada, con imágenes de Zuzanna Celej; y “Gorigori”, de María Jesús Jabato, que incluye reproducciones de obras pictóricas en las que se inspiran los poemas.